Strona główna / Jak rzucić palenie / Cytyzyna: jak działa
Substancja wspomagająca rzucanie palenia
Cytyzyna: jak działa
Cytyzyna to alkaloid roślinny, który zajmuje w mózgu to samo miejsce co nikotyna z dymu, tyle że pobudza je słabiej. Ta strona wyjaśnia, co z tego wynika w praktyce: dlaczego kurację zaczyna się jeszcze w trakcie palenia, ile trwa, komu nie wolno jej stosować i dlaczego jedne opakowania kupisz bez recepty, a inne wymagają decyzji lekarza.
Konsultacja lekarska 59,00 zł. Płacisz za ocenę wywiadu przez lekarza, nie za sam dokument. Większość opakowań z cytyzyną jest dostępna w aptece bez recepty i do ich zakupu konsultacja nie jest potrzebna.
Najważniejsze w skrócie
Cytyzyna działa jak słabszy zamiennik nikotyny na poziomie receptora: zmniejsza objawy odstawienia i jednocześnie odbiera papierosowi część nagrody. W polskim rejestrze występuje wyłącznie w mocy 1,5 mg, w trzech postaciach, a większość opakowań wydawana jest bez recepty.
- PochodzenieAlkaloid występujący w nasionach złotokapu i innych roślin bobowatych. W Europie Środkowej i Wschodniej stosowany we wspomaganiu rzucania palenia od lat sześćdziesiątych ubiegłego wieku.
- MechanizmCzęściowy agonista receptora nikotynowego alfa4 beta2. Pobudza go słabiej niż nikotyna z dymu i zajmuje miejsce, do którego ta nikotyna mogłaby się przyłączyć.
- Jedna moc, trzy postacieW Rejestrze Produktów Leczniczych figuruje wyłącznie moc 1,5 mg, w tabletkach powlekanych, kapsułkach twardych oraz w roztworze doustnym dawkowanym z pojemnika.
- Kategoria zależy od opakowaniaWiększość preparatów, w tym Desmoxan, Tabex, Recigar, Denicit i Exicyt, ma kategorię OTC. Kilka innych, między innymi Cytisinicline Adamed, Cytisinum Aflofarm, Isamuxal i Cerdablan, ma kategorię Rp.
- Najkrótszy schematKuracja cytyzyną trwa krócej niż warenikliną, bupropionem czy nikotynową terapią zastępczą. Rozpoczyna się jeszcze w okresie palenia, a dzień całkowitego odstawienia papierosów wypada na początkowym etapie.
- Główne przeciwwskazaniaŚwieży zawał serca, niestabilna dławica piersiowa, istotne klinicznie zaburzenia rytmu i świeży udar mózgu. Ciąża i karmienie piersią wymagają decyzji lekarza.
- TolerancjaNajczęściej zgłaszane są dolegliwości żołądkowe, suchość w ustach, bóle głowy i zaburzenia snu. Profil działań niepożądanych jest łagodniejszy niż przy preparatach wydawanych wyłącznie z przepisu lekarza.
- Bezpłatne wsparcieTelefoniczna Poradnia Pomocy Palącym: 801 108 108. Porada bezpłatna, opłata dotyczy wyłącznie samego połączenia według taryfy operatora.
Do czego służy ta grupa leków
Do wspomagania zaprzestania palenia tytoniu u osób dorosłych, które podjęły decyzję o rzuceniu i wyznaczyły datę. Cytyzyna należy do tej samej grupy co wareniklina, czyli do częściowych agonistów receptora nikotynowego, i różni się od niej pochodzeniem, długością kuracji oraz kategorią dostępności większości opakowań.
Historia tej substancji jest dłuższa niż historia większości leków stosowanych dziś w tym wskazaniu. Cytyzynę wyodrębniono z roślin bobowatych, a preparat oparty na niej trafił do aptek w Bułgarii jeszcze w latach sześćdziesiątych i przez dekady był używany głównie w Europie Środkowej i Wschodniej. Zainteresowanie badaczy z pozostałych części świata przyszło znacznie później, gdy okazało się, że substancja o niskiej cenie i długiej historii stosowania nie ma porządnie opisanego materiału z badań kontrolowanych.
Badania przeprowadzone w ostatnich dwóch dekadach wykazały przewagę cytyzyny nad placebo w utrzymaniu abstynencji, a w jednym z badań porównawczych również przewagę nad nikotynową terapią zastępczą. Wyniki te nie oznaczają gwarancji: w każdej z badanych grup część osób wracała do palenia, a różnica dotyczy odsetka utrzymujących abstynencję, nie pojedynczego pacjenta.
Z perspektywy osoby rzucającej cytyzyna bywa wybierana z trzech powodów: kuracja jest krótka, większość opakowań dostępna od ręki bez recepty, a cena zwykle niższa niż w przypadku preparatów wydawanych z przepisu lekarza. Przegląd pozostałych opcji zebraliśmy w dziale leki i terapie wspomagające, a to, co dzieje się w organizmie po odstawieniu papierosów, rozpisaliśmy dzień po dniu.
Jak działa: mechanizm w prostych słowach
Cytyzyna przyłącza się do receptora nikotynowego zbudowanego z podjednostek alfa4 i beta2, czyli do tego samego miejsca, które pobudza nikotyna z dymu. Pobudza je jednak słabiej, a przy okazji je zajmuje, więc dzieją się dwie rzeczy naraz: objawy odstawienia są łagodniejsze, a wypalony papieros daje mniej wyraźny efekt.
Najprostsze porównanie to zamek i dwa klucze. Nikotyna otwiera zamek szeroko i szybko, co odbierane jest jako nagroda. Cytyzyna pasuje do tego samego zamka, ale otwiera go tylko częściowo. Efekt jest wystarczający, żeby mózg nie zgłaszał gwałtownego braku, i za słaby, żeby podtrzymywać uzależnienie w dotychczasowej sile. Kiedy zamek jest zajęty przez cytyzynę, nikotyna z papierosa ma mniej miejsca do przyłączenia.
To wyjaśnia konstrukcję schematu przyjmowania. Preparat zaczyna się przyjmować jeszcze w okresie palenia, żeby zdążył zająć receptory, zanim nadejdzie dzień bez papierosa. W tym wstępnym okresie liczba wypalanych papierosów stopniowo maleje, aż do dnia całkowitego odstawienia, który wypada na początkowym etapie kuracji. Dokładny przebieg podaje ulotka, bo różni się on między preparatami i między postaciami.
Osobno warto rozdzielić dwie rzeczy, które pacjenci często mieszają. Cytyzyna działa na fizyczną część uzależnienia, czyli na to, co odzywa się kilka godzin po ostatnim papierosie. Nie działa na odruch sięgania po papierosa przy kawie, po obiedzie czy w towarzystwie, bo to skojarzenia wyuczone przez lata i one wygasają własnym tempem. Pierwsze tygodnie bez papierosa opisaliśmy w dziale życie po rzuceniu palenia.
Dla kogo jest przeznaczona
Dla osób dorosłych, które chcą przestać palić, mają wyznaczony termin i nie mają przeciwwskazań kardiologicznych wymienionych w charakterystyce. Cytyzyna bywa pierwszym wyborem u osób, które szukają krótkiej kuracji i preparatu dostępnego w aptece bez czekania na konsultację.
Kryterium formalne jest proste: wskazanie dotyczy osób dorosłych uzależnionych od nikotyny. Kryterium praktyczne bywa inne. Jeżeli poprzednia próba rozsypała się w trzeciej dobie z powodu rozdrażnienia i głodu, komponent fizyczny jest silny i preparat działający na receptor ma sens. Jeżeli abstynencja trwała sześć tygodni i skończyła się na weselu, samo dołożenie preparatu niewiele zmieni bez planu na takie sytuacje.
Poniższe zestawienie pokazuje, jak wygląda dostępność cytyzyny w polskim rejestrze w podziale na postać preparatu. To ta sama substancja i ta sama moc, a różni je wyłącznie forma podania oraz kategoria wydania.
| Postać | Moc | Przykładowe preparaty | Kategoria |
|---|---|---|---|
| Tabletki powlekane | 1,5 mg | Tabex, Recigar, Denicit, Exicyt, Nikozipix | OTC |
| Kapsułki twarde | 1,5 mg | Desmoxan | OTC |
| Roztwór doustny | 1,5 mg na dawkę | Recigar Active, Tinqasit | OTC |
| Tabletki powlekane | 1,5 mg | Cytisinicline Adamed, TUXERDIV | Rp |
| Kapsułki twarde | 1,5 mg | Cytisinum Aflofarm | Rp |
| Roztwór doustny | 1,5 mg na dawkę | Cerdablan, Isamuxal | Rp |
Postacie, moce i kategorie dostępności pochodzą z Rejestru Produktów Leczniczych prowadzonego przez URPL. Wykaz preparatów zmienia się w czasie, więc kategorię konkretnego opakowania sprawdzaj w rejestrze albo w ulotce. Zestawienie nie jest rekomendacją żadnego z wymienionych produktów.
Konsultacja lekarska online
Wypełnij formularz medyczny w trzy minuty
Jeżeli wybrane opakowanie ma kategorię Rp albo chcesz omówić z lekarzem, czy cytyzyna jest u Ciebie bezpieczna, całą sprawę załatwisz pisemnie. Wywiad obejmuje staż palenia, przebieg wcześniejszych prób, choroby przewlekłe oraz wszystkie przyjmowane leki.
Konsultacja lekarska 59,00 zł, płatność BLIK, kartą albo przez Link. O wystawieniu e-recepty decyduje lekarz i może odmówić. Przy odmowie z przyczyn medycznych zwracamy opłatę. Gdy lekarz poprosi o dokumentację, a nie zostanie ona dostarczona, konsultacja jest wykonana i opłata nie wraca. Preparaty z kategorią OTC kupisz w aptece bez konsultacji.
Przeciwwskazania i grupy szczególnej ostrożności
Przeciwwskazania do cytyzyny są przede wszystkim kardiologiczne: świeży zawał serca, niestabilna dławica piersiowa, istotne klinicznie zaburzenia rytmu i świeży udar mózgu. Dostępność bez recepty nie znosi tych ograniczeń, tylko przenosi obowiązek ich sprawdzenia na pacjenta i farmaceutę.
- Układ krążenia. Poza wymienionymi sytuacjami ostrożności wymaga niewydolność serca, zaawansowana miażdżyca oraz źle kontrolowane nadciśnienie tętnicze. Przy stabilnej chorobie wieńcowej decyzję podejmuje lekarz prowadzący.
- Ciąża i karmienie piersią. Preparatu nie stosuje się bez decyzji lekarza, który zestawia ryzyko dalszego palenia z ryzykiem samej kuracji. Palenie w ciąży jest szkodliwe dla płodu, więc nie chodzi tu o wybór między leczeniem a brakiem działania.
- Wiek poniżej osiemnastu lat. Wskazanie obejmuje osoby dorosłe, a u młodzieży postępowanie ustala lekarz na innych zasadach.
- Choroby nerek i wątroby. Zaburzenia czynności tych narządów zmieniają wydalanie substancji, dlatego rozpoczęcie kuracji wymaga wtedy rozmowy z lekarzem, nawet jeśli opakowanie jest bez recepty.
- Cukrzyca i schizofrenia. Charakterystyki części preparatów wymieniają je wśród stanów wymagających szczególnej ostrożności, ponieważ dane z badań w tych grupach są ograniczone.
Przerwij przyjmowanie i skontaktuj się z lekarzem, jeżeli w trakcie kuracji pojawi się ból w klatce piersiowej, kołatanie serca, znaczny wzrost ciśnienia tętniczego, duszność albo obrzęk twarzy i warg. Przy bólu w klatce piersiowej promieniującym do żuchwy, barku lub ramienia, zwłaszcza z potami i zasłabnięciem, dzwoń pod 112. W kryzysie psychicznym zadzwoń pod 116 123 albo 800 70 2222.
Możliwe działania niepożądane
Najczęściej zgłaszane są dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego: nudności, uczucie pełności, zgaga i suchość w ustach. Poza tym pojawiają się bóle głowy, zawroty, zaburzenia snu i drażliwość, przy czym część z nich należy raczej do samego odstawienia nikotyny niż do preparatu.
Rozdzielenie tych dwóch źródeł objawów bywa trudne i ma praktyczne znaczenie. Rozdrażnienie, kłopoty z zasypianiem, trudność ze skupieniem i wzmożony apetyt wystąpiłyby także bez żadnej kuracji, bo są typowym przebiegiem odstawienia nikotyny i mają szczyt w pierwszych dobach. Dolegliwości żołądkowe częściej wiążą się z samym preparatem. Przebieg objawów odstawienia w czasie rozpisaliśmy przy objawach odstawienia nikotyny, co pomaga ocenić, co do czego należy.
Większość działań niepożądanych ma charakter łagodny i przemijający, a nasilenie zwykle maleje w trakcie kuracji. Nie oznacza to, że każdą dolegliwość trzeba przeczekać: uporczywe nudności uniemożliwiające normalne jedzenie, silne bóle głowy albo kołatanie serca to powody do kontaktu z lekarzem, a nie do wytrwałości. Odstawienie preparatu bez konsultacji rzadko jest lepszym rozwiązaniem niż rozmowa o zmianie postępowania.
Osobno stoi jeden mit: przekonanie, że skoro preparat jest pochodzenia roślinnego, to nie ma działań niepożądanych. Cytyzyna jest substancją czynną o działaniu ogólnoustrojowym i w większych ilościach toksyczną, a jej dostępność bez recepty wynika z profilu bezpieczeństwa przy prawidłowym stosowaniu, nie z braku działania farmakologicznego.
Interakcje: na co uważać
Badania interakcji cytyzyny z innymi lekami są ograniczone, dlatego przy stałym leczeniu decyzję o rozpoczęciu podejmuje lekarz. Najważniejsza praktyczna zasada dotyczy nikotynowej terapii zastępczej: obu tych rozwiązań nie łączy się bez konsultacji, bo działają na ten sam receptor.
Powód jest prosty. Skoro cytyzyna zajmuje miejsce, do którego przyłącza się nikotyna, to dołożenie plastra albo gumy nie zsumuje efektów, tylko wprowadzi konkurencję o ten sam punkt uchwytu. Nie ma też danych, które pokazywałyby przewagę takiego połączenia nad zastosowaniem jednego preparatu. Porównanie obu podejść zebraliśmy przy terapii zastępczej nikotynowej.
Druga sprawa to alkohol. Nie ma tu bezwzględnego zakazu wynikającego z farmakologii, ale są dwa praktyczne powody do ostrożności. Alkohol nasila dolegliwości żołądkowe, czyli dokładnie te, które najczęściej zgłasza się przy cytyzynie. Poza tym obniża kontrolę nad decyzją i należy do najczęstszych okoliczności pierwszego papierosa po kilku tygodniach abstynencji. Szerzej piszemy o tym przy alkoholu i lekach, których trzeba unikać.
Trzecia rzecz nie dotyczy preparatu, tylko samego rzucenia palenia i obowiązuje niezależnie od wybranej metody. Dym pobudza enzym wątrobowy CYP1A2, więc u osoby palącej część leków rozkłada się szybciej. Po rzuceniu palenia to pobudzenie zanika w ciągu mniej więcej tygodnia i stężenie takich leków we krwi rośnie mimo tej samej dawki. Dotyczy to między innymi teofiliny, klozapiny i olanzapiny, a zmianę dawki ustala lekarz prowadzący.
Dlaczego wymaga recepty i oceny lekarza
Część opakowań z cytyzyną ma kategorię Rp, ponieważ kategorię nadaje się konkretnemu produktowi leczniczemu na podstawie jego dokumentacji rejestracyjnej, a nie substancji czynnej. Dla pacjenta oznacza to, że ta sama cytyzyna bywa w aptece wydawana w dwóch trybach.
Ocena lekarska ma sens także wtedy, gdy opakowanie jest dostępne bez recepty. Lista przeciwwskazań kardiologicznych nie jest oczywista dla osoby, która nie zna szczegółów własnej dokumentacji, a informacja o niedawnym zdarzeniu sercowym albo o zaburzeniach rytmu decyduje o tym, czy kuracja w ogóle powinna się zacząć. Do tego dochodzi weryfikacja przyjmowanych leków, której farmaceuta przy ladzie zwykle nie ma jak przeprowadzić.
W wywiadzie medycznym lekarz pyta o staż palenia i liczbę papierosów, o przebieg wcześniejszych prób rzucenia, o choroby przewlekłe ze szczególnym uwzględnieniem układu krążenia, o leczenie psychiatryczne, o ciążę oraz o pełną listę przyjmowanych preparatów. Na tej podstawie rozstrzyga, czy wystawić e-receptę, czy poprosić o dokumentację, czy skierować na wizytę stacjonarną. Odmowa jest normalnym zakończeniem konsultacji, a nie usterką usługi.
E-recepta wystawiona zdalnie ma taką samą moc jak wystawiona w gabinecie. Kod przychodzi na e-mail i jest widoczny w Internetowym Koncie Pacjenta, a realizuje się go razem z numerem PESEL w dowolnej aptece w Polsce. Cały przebieg opisaliśmy na stronie jak to działa, a dane lekarza wraz z numerem prawa wykonywania zawodu w dziale nasi lekarze.
O co pytają osoby rozważające cytyzynę
Po jakim czasie cytyzyna zaczyna działać?
Substancja pojawia się we krwi w ciągu godziny od przyjęcia, ale osłabienie głodu nikotynowego to inna sprawa i przychodzi zwykle po kilku dniach kuracji. Schemat producenta jest tak zbudowany, że początek przyjmowania wypada jeszcze w okresie palenia, a dzień całkowitego odstawienia papierosów przypada na początkowy etap kuracji. Osoby, które sięgają po preparat dopiero po dwóch dobach bez papierosa, oceniają go potem jako nieskuteczny, choć problem leży w kolejności, a nie w substancji. Dokładny przebieg podaje ulotka konkretnego opakowania.
Czy trzeba rzucić palenie pierwszego dnia kuracji?
Nie, i to odróżnia cytyzynę od potocznego wyobrażenia o rzucaniu z dnia na dzień. Schemat przewiduje kilka pierwszych dni, w których preparat jest już przyjmowany, a liczba wypalanych papierosów stopniowo maleje, po czym wyznacza dzień całkowitego zaprzestania palenia w początkowym okresie kuracji. Palenie po tym dniu obniża sens dalszego przyjmowania, bo obie substancje konkurują o ten sam receptor. Datę wyznacz przed rozpoczęciem, a nie w trakcie, i zapisz ją w kalendarzu razem z planem na sytuacje, w których zwykle palisz.
Kto nie powinien przyjmować cytyzyny?
Lista przeciwwskazań jest przede wszystkim kardiologiczna. Preparatu nie stosuje się po świeżym zawale serca, przy niestabilnej dławicy piersiowej, przy istotnych klinicznie zaburzeniach rytmu ani po świeżym udarze mózgu. Odrębnej decyzji lekarza wymagają ciąża i karmienie piersią, a wskazanie dotyczy osób dorosłych. Przy nadciśnieniu tętniczym, chorobie wieńcowej w stabilnej postaci, cukrzycy, chorobach nerek i wątroby oraz przy leczeniu psychiatrycznym decyzję o rozpoczęciu podejmuje lekarz, nawet jeśli konkretne opakowanie jest dostępne bez recepty.
Dlaczego jedne opakowania cytyzyny są bez recepty, a inne z przepisu lekarza?
Bo kategorię dostępności nadaje się konkretnemu produktowi leczniczemu, a nie substancji czynnej. W Rejestrze Produktów Leczniczych figuruje kilkanaście preparatów z cytyzyną w tej samej mocy 1,5 mg, z czego większość ma kategorię OTC, a kilka kategorię Rp, w tym część roztworów doustnych oraz wybrane tabletki i kapsułki. Z punktu widzenia pacjenta oznacza to jedno: nazwa substancji nie przesądza, czy apteka wyda preparat bez recepty, i sprawdzić trzeba konkretne opakowanie. Kategorię każdego produktu podaje jego ulotka oraz rejestr.
Czy cytyzynę można łączyć z plastrami nikotynowymi albo z innymi lekami?
Łączenia z nikotynową terapią zastępczą nie prowadzi się bez konsultacji, bo obie substancje konkurują o ten sam receptor i połączenie nie ma udokumentowanej przewagi. Badania interakcji cytyzyny z innymi lekami są ograniczone, więc przy stałym leczeniu decyzję o rozpoczęciu podejmuje lekarz, a nie farmaceuta przy ladzie. Osobno dochodzi zjawisko niezwiązane z samym preparatem: rzucenie palenia zmienia tempo rozkładu leków zależnych od enzymu CYP1A2, między innymi teofiliny, klozapiny i olanzapiny. Jeżeli przyjmujesz je na stałe, uprzedź lekarza prowadzącego o dacie rzucenia.
Czy można przerwać kurację, kiedy nie mam już ochoty na papierosa?
Można, ale to jedna z częstszych przyczyn powrotu do palenia po kilku tygodniach. Ustąpienie głodu w połowie kuracji oznacza, że preparat działa, a nie że przestał być potrzebny, bo skojarzenia sytuacyjne wygasają wolniej niż objawy fizyczne. Cytyzyna ma i tak najkrótszy schemat spośród preparatów wspomagających rzucanie palenia, więc dokończenie go zwykle nie jest dużym obciążeniem. Jeżeli powodem chęci przerwania są dolegliwości żołądkowe albo bóle głowy, skonsultuj to zamiast odstawiać preparat bez rozmowy.
Powiązane tematy
Naturalnym kolejnym krokiem jest porównanie cytyzyny z drugą substancją działającą na ten sam receptor oraz sprawdzenie, jak wygląda pierwszy tydzień bez papierosa. Osoby wybierające preparat wydawany z przepisu lekarza znajdą pełny wykaz na osobnej stronie.
Autor, recenzja medyczna i źródła
- Rejestr Produktów Leczniczych (URPL): kategorie dostępności, postacie i moce preparatów z nikotyną, cytyzyną, warenikliną i bupropionem
- Światowa Organizacja Zdrowia: zalecenia dotyczące leczenia uzależnienia od tytoniu u osób dorosłych
- Polskie Towarzystwo Chorób Płuc: zalecenia postępowania w uzależnieniu od tytoniu
- Europejska Agencja Leków: charakterystyki produktów leczniczych stosowanych we wspomaganiu rzucania palenia
- pacjent.gov.pl: e-recepta i Internetowe Konto Pacjenta
Materiał ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej. O rozpoczęciu, zmianie i zakończeniu leczenia decyduje lekarz na podstawie indywidualnej oceny. Nie podajemy schematów dawkowania, ponieważ ustala je lekarz na podstawie charakterystyki produktu. Bezpłatną pomoc w rzucaniu palenia uzyskasz w Telefonicznej Poradni Pomocy Palącym pod numerem 801 108 108, a w kryzysie psychicznym pod numerem 116 123. W stanie nagłego zagrożenia życia dzwoń pod 112.