Rzucanie palenia dzień po dniu: co dzieje się w organizmie

Krew i serce: zmiana, której nie da się poczuć

U osoby palącej paczkę dziennie część hemoglobiny jest przez większość doby zajęta przez cząsteczkę, która nie przenosi tlenu do tkanek. Organizm reaguje na to tak, jak na przewlekłe niedotlenienie: podnosi liczbę krwinek czerwonych i przyspiesza pracę serca. Dlatego morfologia osoby palącej bywa mylona z odwodnieniem, a spoczynkowe tętno przewyższa to sprzed lat.

Po odstawieniu dymu ten balast schodzi w ciągu jednej doby i jest to jedyny element całej układanki, który naprawdę dzieje się z dnia na dzień. Poradnie leczenia uzależnienia od tytoniu wykorzystują to w prostym pomiarze tlenku węgla w wydychanym powietrzu, bo wynik zmienia się szybciej niż jakiekolwiek samopoczucie i bywa mocniejszym argumentem niż zapewnienia pacjenta. Warstwa naczyniowa potrzebuje więcej czasu: skurcz tętnic obwodowych ustępuje w tygodniach, a lepkość krwi i skłonność płytek do zlepiania się normalizują się przez pierwsze miesiące.

Ryzyko sercowo-naczyniowe schodzi najwolniej i po roku bez papierosa jest mniej więcej o połowę niższe niż u osoby, która pali dalej. Przez cały ten czas przeszłość palenia pozostaje istotnym czynnikiem ryzyka zawału, więc ból w klatce piersiowej z potami i dusznością traktuje się tak samo poważnie w trzecim tygodniu abstynencji, jak w ostatnim tygodniu palenia.

Mózg: dlaczego trzecia doba bywa gorsza od pierwszej

Lata palenia zwiększają liczbę receptorów nikotynowych w mózgu. Każdy zaciąg dostarcza dawkę, która dociera do ośrodkowego układu nerwowego w kilkanaście sekund i wywołuje wyrzut dopaminy, a przy paczce dziennie taki cykl powtarza się kilkaset razy w tygodniu. Kiedy dopływ się urywa, nadmiarowe receptory nie znikają z dnia na dzień. Ich powolne wygaszanie zajmuje kilka tygodni i to ono odpowiada za rozdrażnienie, niepokój, trudność ze skupieniem i płytki sen w pierwszej fazie.

Tempo znikania samej nikotyny zależy od wątrobowego enzymu CYP2A6, którego aktywność jest cechą osobniczą. To jeden z powodów, dla których dwie osoby rzucające tego samego dnia opisują zupełnie inny przebieg pierwszej doby, i dlaczego porównywanie się z cudzą relacją rzadko kończy się dobrze. Poszczególne objawy tej fazy rozbieramy osobno przy objawach odstawienia nikotyny.

Osobno działa pamięć sytuacyjna. Mózg zapamiętał nie tyle substancję, ile kontekst, który ją zapowiadał: kawę, przerwę w pracy, drogę do samochodu, pierwsze piwo. Ten mechanizm nie ma nic wspólnego ze stężeniem czegokolwiek we krwi i dlatego fala głodu potrafi przyjść po pół roku, gdy chemicznie dawno jest już po wszystkim. Trwa zwykle kilka minut i z miesiąca na miesiąc pojawia się rzadziej.

Oskrzela: dlaczego kaszel najpierw się nasila

Przez pierwsze tygodnie bez papierosa rzęski stopniowo odzyskują ruchomość i zaczynają wypychać zaległą wydzielinę w stronę gardła. Odczuwa się to jako kaszel bardziej męczący niż ten sprzed rzucenia, często wilgotny, z porannym odkrztuszaniem. Największe nasilenie wypada zwykle między drugim tygodniem a drugim miesiącem, po czym objaw stopniowo słabnie. Powrót do palenia rzeczywiście go wycisza, bo ponownie unieruchamia rzęski, tyle że kosztem cofnięcia całej pracy oczyszczania. Szczegóły tego zjawiska opisaliśmy przy kaszlu po rzuceniu palenia.

Równolegle spada częstość infekcji dróg oddechowych, bo sprawny nabłonek usuwa drobnoustroje, zanim zdążą się namnożyć. Poprawia się też tolerancja wysiłku, choć tu pierwsze wrażenie bywa mylące: część osób w pierwszym tygodniu czuje się gorzej, bo wchodzi w ruch z zaburzonym snem i rozdrażnieniem.

Czynność płuc mierzona spirometrią poprawia się w skali miesięcy, ale nie u każdego wraca do wartości sprzed palenia. Przy rozpoznanej przewlekłej obturacyjnej chorobie płuc rzucenie palenia zatrzymuje dalsze pogarszanie i to jest największa korzyść, jaką w tej chorobie da się uzyskać.

Metabolizm: skąd bierze się apetyt w drugim tygodniu

Do tego dochodzi zmysł smaku i węchu. Dym uszkadza kubki smakowe i nabłonek węchowy, a po kilku dniach bez niego jedzenie zaczyna smakować wyraźniej, niż smakowało od lat. Połączenie silniejszego łaknienia z ostrzejszym smakiem wypada mniej więcej w drugim tygodniu, czyli wtedy, gdy rozdrażnienie już opada i uwaga przenosi się na inne rzeczy. Stąd wrażenie, że apetyt pojawił się znikąd.

Trzeci składnik jest odruchowy. Papieros zajmował ręce i usta kilkanaście razy dziennie, a najprostszym zamiennikiem tej czynności okazuje się jedzenie. Przeciętny przyrost mieści się w kilku kilogramach w pierwszym roku i nie znosi korzyści zdrowotnych z rzucenia, bo ryzyko sercowo-naczyniowe i onkologiczne związane z paleniem jest nieporównywalnie większe. Szerzej piszemy o tym przy przybieraniu na wadze po rzuceniu palenia.

Warto rozdzielić w czasie dwie zmiany. Dieta redukcyjna wprowadzona w tym samym tygodniu co rzucenie palenia oznacza dwa deficyty naraz, a przy dwóch trudnych postanowieniach zwykle upada to, które ma mniejszą stawkę.

Wątroba: dlaczego zmienia się działanie leków przyjmowanych od lat

Dotyczy to między innymi teofiliny stosowanej w chorobach obturacyjnych oraz klozapiny i olanzapiny stosowanych w psychiatrii. U osoby palącej dawka bywa dobrana z uwzględnieniem przyspieszonego rozkładu. Po rzuceniu palenia pobudzenie enzymu zanika w ciągu kilku dni, stężenie leku we krwi rośnie mimo tej samej dawki, a objawy przedawkowania potrafią wyglądać jak zaostrzenie choroby podstawowej.

Praktyczny wniosek jest jeden: o planowanej dacie rzucenia mówi się lekarzowi prowadzącemu wcześniej, a nie po fakcie. Dostosowanie dawki należy do niego i nie robi się tego samodzielnie ani na podstawie samopoczucia. Ta sama zasada obowiązuje przy nikotynowej terapii zastępczej, bo preparaty z nikotyną nie zawierają produktów spalania i nie podtrzymują pobudzenia enzymu.

Osobnym tematem są interakcje samych preparatów wspomagających rzucanie palenia. Bupropion i wareniklina wydawane są w Polsce wyłącznie z przepisu lekarza, a przy bupropionie liczba istotnych interakcji jest na tyle duża, że lekarz pyta o pełną listę przyjmowanych leków. Zestawienie preparatów i ich kategorii dostępności zebraliśmy w porównaniu terapii nikotynowej z lekami na receptę.

Praktyczne wnioski z pięciu zegarów

• Trzecia doba wymaga zabezpieczenia w kalendarzu. Jeżeli wypada w dniu trudnego spotkania albo dyżuru, przesunięcie daty o dwa dni działa lepiej niż liczenie na wytrwałość.
• Drugi tydzień potrzebuje osobnego planu. Rozdrażnienie opada, poczucie sukcesu też, a w to miejsce wchodzi apetyt i sytuacje wyzwalające. Tu zwykle pada zdanie o jednym papierosie na próbę.
• Kaszel w drugim miesiącu nie jest sygnałem porażki. Sprawdź jednak, czy nie towarzyszy mu krew w wydzielinie, gorączka albo duszność, bo to już nie należy do oczyszczania.
• Leki przewlekłe zgłoś przed datą rzucenia. Zmiana pracy enzymu CYP1A2 zachodzi w kilka dni i nie pyta o zgodę.
• Nie licz na cudzy harmonogram. Tempo usuwania nikotyny jest cechą osobniczą, więc przebieg pierwszej doby u kolegi z pracy nie mówi nic o Twoim.

Jeżeli chcesz widzieć, w którym punkcie tego procesu jesteś, przyda się licznik dni i oszczędności. Liczba dób obok opisu przebiegu działa lepiej niż zgadywanie, czy to, co czujesz, mieści się w normie.

Pytania, które wracają najczęściej

Autor, recenzja medyczna i źródła